We rijden van ons vakantiehuis richting de supermarkt. 'Heb je die slak langs de weg al gezien?' vraagt mijn vriendin. Welke slak? Nee, dus. 'We zijn er net voorbijgereden', zegt mijn vriendin. Dus ik zet de auto in zijn achteruit.

We staan stil en mijn vriendin wijst naar een paar boomstronken. En ineens zie ik het: een van de boomstronken bestaat uit 2 delen. Vanuit onze specifieke hoek in de auto vormen die samen een grote slak. Je weet wel, zo'n klassieke slak uit kinderboeken, die zijn huis op zijn rug draagt. De rest van de vakantie zie ik telkens, als we erlangs rijden, onze vriendelijke slak staan. Een paar meter verder is het weer gewoon een doodgewone boomstronk. Wonderlijk toch, hoe dat werkt?

Objectief observeren is knap lastig 

Deze 'slak' is een mooi voorbeeld van de kunst van het observeren. In haar gelijknamige boek legt Amy Herman uit hoe lastig het is om zuiver en objectief waar te nemen wat je ziet.

De auteur illustreert dit met veel voorbeelden uit de kunst. Je ziet een afbeelding van een schilderij, en ze vraagt wat je ziet. Dan word je geconfronteerd met je onvermogen om puur te observeren. We zijn namelijk gewend alles direct te interpreteren. Oftewel, we observeren niet echt, we zien slechts. 

Voorbeelden: 

• Hij kijkt verdrietig. Zijn mondhoeken hangen naar beneden, en zijn blik is gericht op zijn handen die op zijn benen rusten.  
• Hij is dronken. Zijn ogen zijn dicht, zijn hoofd is iets naar achteren gekanteld, zijn handen zijn uitgestrekt.  

Een derde voorbeeld deed zich voor tijdens een training die ik onlangs gaf. We keken naar een kunstwerk, en iemand zei: 'Ze is aan het drinken'. Wat we feitelijk zagen, was een vrouw met haar hand aan een kopje dat op tafel stond. Ze was dus zeker niet aan het drinken. Bovendien, zelfs als het kopje aan haar mond had gestaan, konden we nog steeds niet met zekerheid zeggen dat ze aan het drinken was. 

Effectief observeren  

Wil je beter leren observeren, met minder automatische interpretatie? Gebruik dan de volgende werkwijze:

1. Kijk eerst onbevooroordeeld naar de situatie en breng deze zo objectief mogelijk in kaart.  
2. Voeg daarna andere informatie of meningen toe.  
3. Kijk nogmaals en leg nog meer details zo objectief mogelijk vast.    

Het is zeker geen hogere wiskunde, maar in de praktijk toch knap lastig.  

Inzoomen en uitzoomen bij incidentonderzoek

Ook voor incidentonderzoek kan dit een mooie manier zijn om zo zuiver mogelijk in kaart te brengen wat er gebeurd is. Kijk daarbij 2 keer zo goed en zoom in en uit. Maak niet alleen foto's van de details van de schade, maar ook een foto van verder weg. In dat tweede geval zie je weer hele andere dingen. Herken je dit?  

Je staat ervan versteld hoe makkelijk we dingen over het hoofd zien. Vooral de normale dingen die we verwachten, worden snel door onze hersenen gefilterd. Totdat je de slak ziet en hem niet meer níet kunt zien.